Krótkie vademecum początkującego neuroterapeuty

   Wstęp    Część I   Część II  ( Liczba sesji )    

========================================================

Pracownia EEG-BIOFEEDBACK w Pile, wychodząc naprzeciw zapotrzebowaniu,

oferuje analizy : EEG, QEEG, Brainmapping 

- zorientowane na potrzeby neurofeedback,

które radykalnie poprawią Twoją wiedzę i obraz 

o czynnościowej pracy mózgu Twojego Pacjenta.

Prześlij przez internet plik badania eeg lub wyślij je na płycie CDR,

a otrzymasz wyniki wyżej wymienionych analiz, które umożliwią

ustalenie strategii Waszego treningu neurofeedback( eeg biofeedback)

Zachęcamy do stosowania nowoczesnych metod oszacowania dysfunkcji

i kontroli przebiegu terapii neurofeedback.

Przyjmujemy pliki badań eeg formatów :ELMIKO, ASCII, EDF, LEXICOR.

Pracownia ma licencjonowaną elektroencefalografistkę z 25 letnią praktyką,

opisującą badania eeg dorosłych i dzieci 

Członek:PTNK-Polska, AAPB-USA, AAPB-Czechy

Szkolenie neurofeedback w:

 Instytut EEG w Warszawie, Biofeedback Instytut w Pradze

kontakt : soliserw@wp.pl

***************************

    Ocena dojrzałości czynnościowej mózgu : badanie eeg z testami  aktywującymi korę, 

    analiza QEEG, brainmapping -  ADD, ADHD, Dysleksja. Problemy z koncentracją 

    i "przetwarzaniem". Wskazane w chwili zwiększonych wymagań : 

    1 klasa szkoły podstawowej,1 klasa gimnazjum, 1 klasa liceum, matura.

    Ogólnie - problemy z nauką w szkole i na studiach.

    Wykonuje Pracownia EEG-BIOFEEDBACK w Pile, Piła ul. Al. Wojska Polskiego 49 B/gab.056

    tel.: 67-2125381, 67-3512361, kom. 603 925 778

=============================================

Krótkie Vademecum początkującego neurotrapeuty.

Na wstępie......

- Przed treningiem zrób wywiad z pacjentem lub rodzicami(opiekunem).

- Ustal najważniejsze problemy przeszkadzające w jego funkcjonowaniu.

- Podejmij decyzję teraz lub trochę później, po pierwszych wynikach na etapie rozpoznania:

  może najpierw wysłać pacjenta do lekarza lub innego specjalisty. Klienci często pomijają ten etap 

  diagnozy.  Bądź czujny, nie ryzykuj. Staraj się pracować z pełnym rozpoznaniem.

- Wykonaj koniecznie badanie eeg. Sprawdź, czy są tendencje epileptyczne.

  Stwierdzona fotowrażliwość może wywołać napad epileptyczny podczas treningu.

- Poważne depresje, bezpieczniej trenować po wizycie u lekarza. Nie ryzykuj, jako pierwszy !

  Psychiatrzy czasami mówią: zostaw Go - On jest nasz.....i mają rację.

 Wywiad , w skrócie zwany TLC-Pete, zorientowany pod potrzeby neurofeedback i stosowany przez wielu współczesnych specjalistów  tej branży, zaproponował i spopularyzował  Peter Van Deusen.

(W archiwum do pobrania plik : TLC Subj Poland.xls  oraz Brain Activation_pl.doc ) .Jest to, moim zdaniem i wielu innych, świetna metoda subiektywnego przedstawienia człowieka i jego problemów. Wywiad zawiera 78 pytań , które ustalają najważniejsze problemy(dysfunkcje) i łączą je z określonymi obszarami funkcjonalnymi kory mózgowej. Mamy więc skorelowane wskazania. Zaznaczyć wyraźnie należy, że jest to tzw, subiektywne oszacowanie. Istnieje drugi etap oszacowania zwany obiektywnym, który podobne relacje, bardziej specjalistycznie i dokładnie analizuje po wprowadzeniu danych o czynności bioelektrycznej mózgu , zebranych z miejsc(10-20) : F3,F4,Fz,Oz,T3,T4,C3,C4,P3,P4 . Do takiej pracy dostosowane jest urządzenie BrainMaster. Czeski Brainfeedback3, niestety, nie ma takiej opcji.

Część I 

1. Ustaw głowicę eeg tak, aby była oddalona od komputera i monitora na odległość 1-1,5m.

    Usuń metalowe przedmioty znajdujące się w tym obszarze, lub podłącz je do kaloryfera lub wodociągu.

2. Zadbaj o to, aby w czasie treningu ograniczyć do minimum przechodzenie  osób    w pobliżu głowicy,

   albowiem takie „spacery” generują artefakty, głównie rejestrowane w paśmie delty i thety.

3. Zapewnij sobie możliwość obserwowania pacjenta.

4. Dobrze ustaw elektrody, na stabilną, najmniejszą wartość oporu - mniej będą  poprawiane ich ułożenia.

5. Pamiętaj: tam gdzie funkcja ,to i dysfunkcja. Zapoznaj się ze strefami Brodmana.

6. Najbardziej uogólnione miejsca  treningu neurofeedback :

   a )  z uwagi na cały mózg : Cz

   b )  dla lewej półkuli : C3

   c )  dla prawej półkuli : C4

   Popularna jest również linia środkowa: Fz, Cz i Pz

Każdy punkt na głowie, nie będący punktem Cz,C3 i C4, jest miejscem treningu specyficznego.

(nie jest miejscem treningu uogólnionego ).

7. Podstawową regułą jest trening Beta na lewej półkuli a SMR na prawej półkuli,

    przy hamowaniu pasma Thety(4-8 Hz klasycznie) oraz Bety2 (23-32 Hz)

8.  Jeśli chwilowo nie masz koncepcji na  trening specyficzny - trenuj punkty C3 i C4.

Z wypowiedzi Peter Van Deusen:

Centralny pas jest bardzo bezpiecznym miejscem trenowania i  ma dużo połączeń do wzgórza (Thalamus), które jest kluczowym centrum dostępu do mózgu. Pamiętaj że długie lata pionierzy  w neurofeedback trenowali tylko  przy Cz , C3 , C4.....i dużo ludzi, do dzisiaj, to jeszcze robi.

9. Obserwuj wartości zarejestrowanych amplitud oraz ich wzajemne proporcje. Przyjęły się w praktyce dwa sposoby mierzenia  wartości składowych eeg: 

 - wartość amplitudy P-P (pik-pik; wartość od szczytu do szczytu ) 

 - wartość skuteczna RMS(wartość skuteczna napięcia). 

Pamiętajmy, aby porównywać wyniki , których wartości mierzono w identyczny sposób. 

10. Zwracaj uwagę na podstawowy parametr : współczynnik Theta / Beta sygnalizujący  udział fal wolnych w czynności bioelektrycznej mózgu. Współczynnik ten dla dojrzałego mózgu wynosi 1-2 ,a dla dzieci - najczęściej 2-3 ( opadanie tego współczynnika wiąże się z „dojrzewaniem” mózgu). Osoby mające kłopoty z  koncentracją, bardzo często mają współczynnik T/B powyżej 3.

11. Obserwuj poziom Beta2.Sprawdź jej wartość w stosunku w stosunku do Alfy i SMR. Fizjologicznie Alfa>Beta2.Beta2 zazwyczaj, powinna być niższa od bety. Jeśli jest inaczej upewnij się, czy poziom Bety2 nie jest udziałem artefaktów mięśniowych (pacjent spięty, napięte mięśnie karku, zaciśnięta szczęka, dłonie ” wbite w fotel ” ). Często Beta2 podnosi się lokalnie, w wyniku emocji  związanych  z oczekiwaniem uzyskania dobrego wyniku, lub lokalnym stresem braku dobrego wizerunku (słabo  punktuje). Bywa i tak, że wysoki poziom Bety2 wręcz uniemożliwia normalny trening. W razie konieczności  zastosuj ograniczone pasmo Bety2(zamknij je na poziomie 30 lub 28 Hz). Po ustąpieniu nadmiarowej Bety2, wracamy do poprzednich nastaw filtru pasma Beta2(nap. 32 Hz). Przypilnuj, aby pacjent rozluźnił się i odprężył. Jeśli nadal Beta 2  jest nadal wysoka i uniemożliwia trening, mówi się trudno - trening przerywamy. Utrzymujący się dłuższy czas ,  podwyższony poziom Beta2 jest wynikiem kumulacji ,często narastającej przez długie lata. Trudno oczekiwać, że poziom Beta2 da się usunąć łatwo. W takim przypadku trzeba zastosować, inne – wyciszające terapie.

Dobrze jest jeżeli % zawartość Bety2 jest poniżej SMR, a sam SMR ma poziom powyżej  12 % .

12. Obserwuj poziom Alfa i Theta w czołowych płatach. Możesz mieć do czynienia z ADD, ADHD lub Depresją. Typową sytuacją depresogenną jest przewaga poziomu alfy w lewym czole(F3) nad alfą w prawym czole(F4). 

Sprawdź, czy poziomy Bety w F3 i F4 są większe niż P3 i P4. Odwrotne relacje są przejawem nieprawidłowości.

Sprawdź jaki jest stosunek Bety2 w odprowadzeniach T3 i T4. Wysokie dysproporcje(powyżej 2 lub < 0,5 )

bardzo często są odbiciem negatywnych, silnych emocjonalnie przeżyć z okresu dzieciństwa lub nadużyć.

13. Bardzo dobrze, przed zasadniczym treningiem, jest wykonanie kontrolnych pomiarów, używając urządzenia

neurofeedback, jako urządzenia eeg. Należy zarejestrować(w okresie 2 minut) wartości napięć z odprowadzeń :

F3,F4,C3,C4,P3,P4,T3,T4,O1,O2 - w dwu wariantach: oczy otwarte i oczy zamknięte. W Brainfeedback3(2L),

wszystkie suwaki(cel) ustawiamy do góry, aby komputer nie uruchamiał nagrody dźwiekowej.W okresie pomiaru, pacjent  spokojnie siedzi w fotelu, nie wierci się; przypilnować, aby nie kiwał głową(artefakty!).Zaproponować  skierowanie wzroku prosto przed siebie, np. na roślinkę, albo inny „neutralny” przedmiot.(wyłączyć monitor lub zablokować ...ma być nieaktywny).

Doradzam zastosowanie klasycznej filtracji: delta=1-4, theta=4-8 Hz, alfa=8-12 Hz, SMR=12-15 Hz,

Beta=15-20 Hz, Beta2=20-30 Hz. Wyniki możemy porównywać z danymi w „bazie normatywnej ”.

Uzyskane wyniki, po analizie, dostarczą cennych informacji dla ustalenia strategii terapii.

14. Poziomy napięć  i współczynników można porównywać tylko w obrębie tych samych nastaw filtrów (pasm)

Nie wolno porównywać, np.Thety uzyskanej przy filtrze 3-7 Hz z Thetą przy filtrze 4-8 Hz, bo czynimy błąd,

a wynik porównania jest nieprawdziwy. Dotyczy to również współczynników, np. Theta/Beta.

15. Najbardziej klasyczny, historyczny zakres pasm: Delta=1-4 Hz, Theta=4-8Hz, Alfa=8-12 Hz, SMR=12-15 Hz

Beta=15-18 Hz, Beta2=18/20-30/32 Hz. Szereg publikowanych tzw. norm ma odniesienie do takich nastaw filtrów, i tylko przy takich parametrach treningu, uzyskane wyniki możemy porównywać z danymi w tzw. bazach   normatywnych. Jeśli postąpimy niezgodnie z tą zasadą, to popełniamy błąd ! Pamiętajmy :

           nie wolno popełniać błędu, porównując wartości mierzone jako  P-P do wartości RMS

16. Jeżeli ćwiczysz na nastawach filtrów innych, aniżeli klasyczne, to chcąc porównać wyniki pacjenta z bazą danych, należy przeprowadzić krótki-2 minutowy test(oczy otwarte/oczy zamknięte) używając klasycznych nastaw filtrów. Dopiero teraz wyniki możemy porównywać z danymi w „bazie normatywnej”.

17. Jeśli nie korzystamy odniesienia do norm, to możemy wzajemnie wyniki porównywać, pamiętając o zasadzie, że porównujemy wyniki uzyskane przy identycznych nastawach filtrów definiujących zakres pasm roboczych : delta, theta, alfa, SMR, bet, Beta2.

18. Podaję najczęściej używane nastawy filtrów.

- dla najpopularniejszego urządzenia neurofeedback  – BrainMastera:

BrainMaster(ver.1.9) :

Delta=1-3 Hz, Theta=3-7 Hz, Alfa=8-12 Hz(niska alfa=8-10 Hz; wysoka alfa=10-12 Hz), SMR=12-15 Hz,

Beta=15-22Hz,Beta2=23-32 Hz

BrainMaster(ver. 2.0)

Delta=1-3 Hz, Theta=3-7 Hz,Alfa=8-12 Hz(niska alfa=8-10 Hz; wysoka alfa=10-12 Hz), SMR=12-15 Hz,

Beta=15-22 Hz, Beta2=23-38 Hz

 - Abhayamudrabha ( http://www.pocket-neurobics.com/specification.htm  )

      Delta  = 0,8 – 2.9 Hz, Theta 1 = 3,2 – 5.0 Hz, Theta 2 = 5,3 – 7,8 Hz, Alpha = 8,2 – 10,8 Hz, 

      Beta 1 = 11,3 – 14,8 Hz, Beta 2 = 15,3 – 18,0 Hz, Beta 3 = 24,5 – 34,0 Hz, Gamma = 38,0 – 42,0 Hz

 - Brainfeedback3(ALIEN), Czesi (PhDr J.Tyl) :

Delta=1-3(4) Hz, Theta=3(4)-7(8) Hz, Alfa=8(7)-12 Hz, SMR=12-15 Hz,Beta=15-20Hz,Beta2=20-30 Hz

 - ALIEN – instalacyjne nastawy :

Biofeedback: Delta=1-3 Hz, Theta=3-7 Hz, Alfa=7-12 Hz, SMR=12-15 Hz,Beta=15-20 Hz,Beta2=20-32 Hz

EEG: Delta=0,5-4,0 Hz, Theta=4- 8,0 Hz, Alfa=8-13 Hz, Beta=13-30Hz

 -TruScanExplorer ver.6.33(ALIEN – Czesi) aparat eeg+ biofeedback.

Oprogramowanie eeg i eeg biofeedback. W brainmappingu stosują:

Delta=0,5-4 Hz,Theta=4-7,5 Hz,,Alfa=7,5-13 Hz,SMR=12-15 Hz,

Beta1=13-20 Hz,Beta2=20-30 Hz, Gamma=31-45 Hz

 - MEDELEC PROFILE ( Wlk. Brytania ), aparat eeg :

Delta=0,1-4 Hz, Theta=4,1-7 Hz, Alfa=7,1-13 Hz, beta=13,1-30 Hz

 -Eemagine EEG, Niemcy.Oprogramowanie do analizy EEG,CT,MRI.

Delta=0,5-3,5 Hz, Theta=3,5-7,5 Hz, Alfa=7,5 –12,5 Hz, Bata1=12,5-18 Hz, Beta2=18-24 Hz, Beta3=24-30 Hz

 - MITSAR -Rosjanie, aparat eeg+biofeedback  :

Delta=1-3,5 Hz, Theta=4-7,5 Hz,Alfa=8-12 Hz, SMR=12,5-15 Hz, Beta=15,5-18 Hz, 

Beta2=18,5-22 Hz ,HiBeta=22-32 Hz, Gamma=33-42 Hz

 - ELMIKO. Polski producent aparatury eeg:

Delta= 0,5 - 3,5 Hz, Theta= 4-7,5; Alfa= 8-13, Beta=13-30 Hz

 - Dr Piotr Walerjan. Polski program do brainmappingu – PkNeuroTrack :

Delta= 0,5 - 3,5 Hz, Theta= 4-7,5; Alfa= 8-13, Beta=13-30 Hz

Mnie osobiście, najbardziej „pasują” nastawy rosyjskiego Mitsaru. 

Brainfeedback3, bezpośrednio - nie ma możliwości niezależnego nastawiania szerokości pasma eeg. Granice pasm, są granicami wspólnymi. Ponadto mamy skale co 1 Hz, a nie 0,5 Hz. Teoretycznie(jest taka możliwość, bo FFT=256 próbek) , Czesi mogliby to pasmo nastawiać co 0,25 Hz, ale tak nie zrobili. Równie dobrze te pasma mogłyby być niezależnie definiowane  w większej ilości, przykładowo z krokiem co 2 Hz do 32 Hz, a więc 16 pasm. Miejmy nadzieję, że producent, firma ALIEN, te przydatne opcje uwzględni w nowej wersji swojego oprogramowania.

Zaznaczam, że przestawione powyżej nastawy nie są obowiązującym standardem i dobierane są indywidualnie, zależnie od protokołu i ustalonej strategii terapii(co hamujemy, co promujemy....i w jakich miejscach ). Bezpośredni wpływ na zastosowana filtrację ma brainmapping, a w szczególności analiza spectralna( oś rzędnych jest amplitudą lub mocą, a odciętych-częstotliwością ).

19. Uwaga !!! Unikamy hamowania Theta=7-8 Hz, gdyż pełni ona pożyteczne funkcje w percepcji naszego mózgu. Mówiłem o tym już podczas szkolenia 1 Kadrowej EEG Biofeedback w Warszawie , w listopadzie 2001 r.

20. Kontrowersyjny tematy.

1) Pracując z Brainfeedback3 mamy opcję ustawienia tzw. Time Delay( opóźnienie czasu, spowolnienie). 

Istnieją tutaj dwa odmienne zdania: dr M.Pakszys i PhDr J. Tyla z Pragi. Tej rozbieżności nie da się zamknąć stwierdzeniem: są różne szkoły. Tutaj ktoś ma rację, a ktoś nie ma racji....

My, użytkownicy Brainfeedback3, nie możemy tego istotnego parametru przyjmować na zasadzie wiary. Ale do rzeczy: otóż dr M.Pakszys twierdzi, że należy zaczynać treningi stosując Time Delay na poziomie 9-10, a potem opuszczać do poziomu 7-8. Dr J.Tyl mówi coś innego : stosować Time Delay=3-4, zbliżony do potencjału P300, a więc ok. 300 ms.( im wyższe Time Delay , tym większe opóźnienie; 10 odpowiada ok. 1 sekundzie). O ile uzasadnienie PhDr J. Tyla jest czytelne, to nie ma wyjaśnień, dla jakich powodów dr M.Pakszys zaleca inne postępowanie. Producent urządzenia - ALIEN - umywa ręce -odpowiadając, że  nie miesza się do naukowych wywodów(sporów). Oprogramowanie popularnego BrainMaster nie stosuje żadnego opóźnienia, co by odpowiadało w Brainfeedback3 opcji Time Delay=0, a więc bez zwłoki czasowej. 

Kto ma rację i dlaczego ? - dobre pytanie ! Zdecydowanie, warto to ostatecznie wyjaśnić.

Jestem przekonany, że istotę Time Delay powinien  wyjaśnić producent, czeska firma ALIEN. Tylko ich konstruktorzy wiedzą, co i jak  zrobili. Od ich wyjaśnień zależy cała dalsza interpretacja tego parametru.

Sprawdziłem 6286 rundki=628,2 sesji eeg biofeedback, wykonane w Pradze u PhDr Jiri Tyla. Wszystkie wykonane były z użyciem Time Delay=3-4, a więc zdecydowanie inaczej, aniżeli proponuje na swoich szkoleniach dr M.Pakszys.

2) Zastanawiający jest fakt, szczególnie uprzykrzający analizę,  „ładowania się” znacznej ilości artefaktów do pasma delty (1-4 Hz, punkt C3,C4).W szczególności taki trend zaobserwowałem na stanowiskach  z  akwizycją eeg(ALIEN). Bardzo często są tam nieprawdziwe(nie fizjologiczne) wartości delty, uniemożliwiające użycie bardziej specjalizowanych analiz. W wielu przypadkach, dla bardzo wysokich delt rzędu kilkuset uV, musimy od razu powiedzieć, że taki trening nie nadaje się do analizy i dalszych interpretacji, jest mało wiarygodny. Jak takich sytuacji uniknąć ? Nie ma tutaj zdecydowanej, prostej odpowiedzi. Osobiście sprawdziłem, że większość tych artefaktów „wchodzi” w pasmo delty w przedziale 1-2 Hz. Główny powód, to nadmierne ruchy głowę, ale jak tego uniknąć w pracy z dziećmi z zespołem ADHD ? Postanowiłem sprawdzić, jak jest z tymi artefaktami i anormalną deltą w innych urządzeniach neurofeedback. Jak ciekawostkę podam fakt, że moje urządzenie Brainfedback3(czterokanałowe), pracujące w pomieszczeniu będącym prawdziwą komorą Faradaya (izolacja od zakłócających pól magnetycznych i elektromagnetycznych), ma delty o niższych poziomach, aniżeli te, które widziałem w innych pracowniach eeg biofeedback.

Są miejsca w Polsce, gdzie  delty są szczególnie duże....i moim zdaniem nieprawdziwe. Trenując , musimy jednak znać jego fizjologiczną wartość delty...i tutaj zaczyna się problem. Częściowym rozwiązaniem jest wykonanie badania eeg i sprawdzenie, czy pacjent ma tę wysoką deltę. Można też nie brać jej pod uwagę, ale czy wówczas możemy mówić o rzetelnym treningu ?

Wkrótce napiszę, czy inne urządzenia eeg biofeedback mają podobny problem z deltą.

Część II

1) Mamy świadomość różnych sposobów pomiaru wartości składowych eeg. Praktyczna wskazówka : 

  Wartość(P-P) = 2,82xWartość(RMS)

2) Jeszcze jedna ważna informacja:  „pozyskanie wyniku” składowej eeg może odbywać się przy zastosowaniu  różnych  sposobów tzw. odniesienia. Odniesieniem nazywamy elektrodę, względem której rejestrowana jest różnica potencjałów . Pojedyńczy kanał eeg jest fizycznie wzmacniaczem różnicowym i dostarcza wzmocnionej różnicy sygnałów,  podanych na jego wejścia. 

Praktykowane są dwa typy  odniesienia : 

-  odniesienie typu COMMON , gdzie odniesieniem, jest uprzednio zdefiniowana elektroda jako odniesienie. W przypadku  Brainfeedback, jest to elektroda zwana „referencyjną” i umieszczana jest na płatku ucha, po tej samej stronie głowy, co elektroda czynna. Elektroda podłączana do gniazda Brainfeedback koloru niebieskiego. 

-  odniesienie typu „average” , tj. uśrednione odniesienie, gdzie odniesieniem jest  tzw. „sztuczna elektroda”( elektroda Goldmana). Potencjał odniesienia jest średnią arytmetyczną potencjału wszystkich aktywnych elektrod. Dla typowego badania eeg, w systemie ułożenia elektrod 10-20:

Vavg = (Fp1+Fp2 +Fpz, F7+F8+F3+F4+Fz+T3+C3+Cz+C4+T4+T5+T6+P3+P4+Pz+O1+O2+Oz)/21

 Sygnały eeg mają różne wartości ,w zależności od przyjętego systemu odniesienia i nie mogą być między sobą, bezpośrednio porównywane(potencjały). Różnica potencjałów i proporcje(stosunki) są porównywalne, niezależnie od zastosowanego systemu odniesienia.

3) Najbardziej popularne urządzenie neurofeedback w Polsce ,  czeskiej produkcji firmy ALIEN(Hronow  15 km od Nachodu) o nazwie   Brainfeedback , jak również zdecydowana większość urządzeń NF, ma  system odniesienia typu COMMON. Elementarną zasadą tego systemu ,dla neurofeedback, jest wzajemne ułożenie elektrod pomiarowych w/g poniższego rysunku:

 Zwróćmy uwagę: elektroda referencyjna(kolor niebieski gniazda wejściowego w Brainfeedback) musi być po tej samej stronie głowy co elektroda aktywna(tzw. gorąca - gniazdo wejściowe czerwone) uziemienie(gniazdo brązowe GROUND) po przeciwnej stronie, aniżeli elektroda referencyjna. 

4) Bardzo ważne: elektroda aktywna i elektroda referencyjna muszą być wykonane z tego samego materiału. W przypadku Brainfeedback, niezastosowanie się do tej zasady może spowodować(sprawdzone !) powstanie płaskiej linii i nie zobaczymy czynności bioelektrycznej mózgu.

5) Naturalną potrzebą , po otrzymaniu wyników, jest sprawdzenie, czy są one w „ normie lub poza normą.”

W ogólności jest to bardzo kłopotliwe zadanie, wymagające szerszego spojrzenia i wielu informacji. Porównywać należy wartości uzyskane w podobnych warunkach, aby wyeliminować możliwość powstania błędnych interpretacji.Końcową wartość wyniku zależy od:

-  typu odniesienia (average, common)

-  sposobu pomiaru amplitudy(P-P lub RMS)

-  nastaw filtrów definiujących szerokość pasm: delta, theta, alfa, SMR, beta, beta2

- technicznego sposobu realizacji (analiza cyfrowa, filtracja analogowa) i selekcji w/w pasm

- dokładności zastosowanych wzmacniaczy i technik przetwarzania analogowo-cyfrowych i odwrotnie.

- miejsca położenia elektrody czynnej( referencyjnej również) na głowie(system 10-20 ) 

- terminu treningu(wpływ rytmów dobowych)

- indywidualnych cech pacjenta(np. gruba czaszka powoduje tłumienie sygnału eeg)

-  umiejętności usuwania zauważonych artefaktów(np. mięśnie, pocenie się, ziewanie itp.)

Istnieją gotowe normatywne bazy, ale są one wkomponowane w specjalistyczne oprogramowania analityczne , których cena jest znaczna, często przekraczająca kwotę 3000 $ USA.Utworzenie takiej bazy dla danego typu urządzenia jest bardzo pracochłonne i kosztowne.Aby dane były reprezentatywne należy przeanalizować wyniki kilku tysięcy badań.Dla poglądowych celów wystarczą dane uzyskane z badań chociażby kilkudziesięciu osób.Uważam, że jest to odpowiednie „naukowe zadanie” dla różnych Instytutów EEG-Biofeedback. Na dzisiaj, dla Brainfeedback(ALIEN) takich baz normatywnych nie ma. Czesi podjęli takie prace. Kiedy skończą i opublikują trudno przewidzieć. PhDr Jiri Tyl  podaje „normatywne wyniki” wynikające z nabytego doświadczenia. Nie spotkałem jednak literatury, która publikowałaby normatywną bazę  dla Brainfeedback3, jako wynik specjalistycznych badań i opracowań obejmujących szeroką grupę ludzką. Na pocieszenie, możemy podpierać się doniesieniami innych  naukowców.W 1995 r , amerykanie przebadali 34 młodych ludzi .Wyniki pomiaru w pkc Cz amplitud(P-P) składowych eeg , wykonanych na urządzeniu A620, przedstawiają poniższe tabele : ( źródło : http://www.drakeinstitute.com/home.phtml/child/2002-10-04-010404/1 )

według informacji dr Tyla:

Uwagi:  1) SMR zazwyczaj ma 50 % wartości ALFA

             2) Beta zazwyczaj niższa niż SMR

             3) Beta2 zazwyczaj niższa niż ALFA.    Jeżeli jest inaczej sprawdź obecność artefaktów mięśniowych.

6)    Podaję wybrane, wyniki z mojej praktyki.Urządzenie Brainfeedback3(czterokanałowy), pracujące w komorze Faradaya.

Delta=1-4 Hz, Theta=4-8 Hz, Alfa=8-12 Hz, SMR=12-15 Hz, Beta=15-20 Hz, Beta2=20-30 Hz

7) Przypatrzmy się wynikom uzyskiwanym w BrainMaster( urządzenie projektu USA)

Delta=1-3 Hz, Theta=3-7 Hz, Alfa=8-12 Hz, SMR=12-15 Hz, Beta=15-22 Hz, Hi Beta =23-32 Hz.

Dzięki uprzejmości Pani dr Rosemary Herron z USA , która udostępniła dane ze swojej praktyki, możemy je tutaj obejrzeć. Przedstawiam wyniki 23 letniego mężczyzny, uzyskane w oszacowaniu metodą Peter Van Deusen. Wyniki w notacji RMS  przeliczono na P-P(tak jak w Brainfeedback3)

 D/T = delta/theta     T/A= theta/alfa     A/S=alfa/smr      S/B=smr/beta     B/HiB=beta/hi beta=beta/beta2

Komentarz.

Od 2 lat śledzę prace na BrainMaster i przyglądam się uzyskiwanym wynikom. Relacje, które przedstawiłem w powyższej tabeli, są typowe. Przypatrując się wynikom BrainMaster i Brainfeedback 3 zauważymy istotne różnice w rejestrowanych związkach pomiędzy składowymi eeg. Stosunki : D/T ,T/A, A/S, S/B i S/B2 w obu urządzeniach mają inne, nieporównywalne wzajemnie relacje. 

Wniosek jest prosty: wyników między dwoma urządzeniami, bezpośrednio,  nie możemy porównywać. Brainfeedback  notuje zbyt wysoką deltę w stosunku do thety, natomiast różnica pomiędzy Alfa a SMR wypada zbyt mała .Nietrudno zauważyć , że w BrainMaster –Hi Beta(Beta 2), jest dużo mniejsza od bety . Brainfeedback 3 relacje pomiędzy betami ma dokładnie odwrotne: Beta 2 jest na ogół większa od Beta. Kto ma rację, które urządzenie jest bliżej prawdy ? Myślę, że jest to dobre pytanie, i zadanie dla Instytutów EEG. Co my naprawdę mierzymy i które urządzenie są  rzetelne i nie oszukują.

Kupując urządzenie musimy mieć pewność i zaufanie, mamy zamiar wykonać odpowiedzialną pracę - „ ulepszyć ” człowieka.

8) Poglądowe wartości z Brainfeedback 3 (Praga).Przeanalizowano : 1314 rund na C3 i 2274 rundy na C4

9) Porównajmy te dane z wynikami uzyskanymi na innym urządzeniu firmy ALIEN, które jest stanowiskiem rejestracji Eeg poszerzonym programowo o eeg biofeedback. Charakterystyczne dla tej opcji, jest wykorzystanie głowicy eeg do celów eeg i eeg biofeedback. Neurofeedback, w tym przypadku, realizowny jest przez dodatkowe oprogramowanie – Brainfeedback 2L.

Zadziwiające jest w tej konstrukcji, szczególna podatność na artefakty w paśmie delta.

Możemy tutaj spotkać wartości delt, których nie notują inne konstrukcje urządzeń neurofeedback. Na dzisiaj brak odpowiedzi, dlaczego tak się dzieje. Można domyślać się, że głównym powodem wysokich delt jest nieznajomość sposobów eliminacji artefaktów . Proszę obejrzeć analizę ok. 10 000 rund, wykonanych w punktach C3 i C4:

    Total = suma składowych eeg = delta + theta + alfa + smr + beta + hi beta

Czy Państwo widzą tę niesmowitą rozpiętość wartości napięć składowej Delta ?

Czy w wielu przypadkach możemy uważać, że jest to fizjologiczna delta ? Na pewno nie !!!

Ruszające się, niespokojne dzieci, kiwanie głową, mruganie, marszczenie skóry na głowie i inne czynniki powodują powstawanie licznych artefaktów, które  wchodzą , głównie w pasmo Delta i Theta. Walka z tym zjawiskiem jest trudna, ale możliwa.

Brainfeedback ma programową możliwość eliminowania tych artefaktów, o czym, informuję, bo wielu użytkowników Brainfeedback, nie zostało uświadomionych o tej pożytecznej opcji.

10) Do eliminacji artefaktów wykorzystuje się poziom napięcia składowej Delta, jako sygnały najbardziej reagującego na takie zaburzenia. Jeżeli składowa Delta, nie bierze aktywnie udziału w protokole treningowym, to nastawiony suwak jej wartości określa próg powyżej którego, uzyskiwane wartości uważamy za nieprawdziwe, zaburzone artefaktami.

Przekroczenie progu w paśmie Delta powoduje brak punktacji, program przedłuża czas trwania rundy o czas przebywania w niedozwolonym obszarze napięć. Założenie jest takie, że efektywny czas trwania rundy dotyczy sytuacji, gdzie delata znajduje się w dozwolonym obszarze napięć. Ustawiajmy więc, jeśli to możliwe(niemożliwe przy protokołach Beta/Delta i SMR/Delta), suwaki delty tak, aby wyeliminować wpływ artefaktów na końcowy wynik treningu. Dla osób dorosłych ten próg można ustawić na poziomie 35-50 uV, dla dzieci : 50-250 uV.Trzeba mieć świadomość, że korzystanie z tej opcji wydłuża czas trwania sesji, tym mocniej, im bardziej ruchliwa, niespokojna osoba. Zaletą jest uzyskanie efektywnej, pełnej sesji mimo obecności licznych artefaktów ruchowych.

11) Nim przystąpimy do omawiania wyników  treningów neurofeedback(eeg biofeedback), należy wyjaśnić pojęcie  AROUSAL.

Termin ten w  bezpośrednim tłumaczeniu na język polski  oznacza rozbudzenie. Określenie AROUSAL dla wielu początkujących w neurofeedback może sprawiać kłopot we właściwej interpretacji, dlatego spróbuję go dokładniej sprecyzować.

Arousal(rozbudzenie) : w ogólności  poziom arousal obrazuje bioelektryczną aktywność mózgu. Poziom Arousal jest przesuwany do góry lub do dołu w zależności od tego jaką działalność, jako organizm wykonujemy.  Mózg musi zmienić Arousal do dołu, kiedy chcemy spać i do góry, kiedy chcemy wykonać bieg dla zdrowia. Wynika stąd, że są ludzie z wysokim i niskim poziomem rozbudzenia(arousal). Człowiek nieustannie dopasowuje poziom Arousal(rozbudzenie) do swoich potrzeb kreowanych przez życie. Twój mózg może być aktywny lub leniwy, jeśli tylko tego chcesz.

Międzypółkulowy  T3-T4 dwubiegunowy protokoł z masą do prawego płatka ucha próbuje zachęcać mózg do odprężenia, pozbycia się nadmiaru emocji – do „bezczynności”. Kiedy siedzimy, mamy  oczy otwarte , odprężamy się, a jednak utrzymujemy stan rześkości ( patrzenie na ekran komputera ), dopasowujemy nagrody dla częstotliwości w górze lub do dołu,to my poszukujemy pasma eeg ,w którym pacjent dobrze się czuje, którego normalnie by nie byłby w stanie osiągnąć. Szczęśliwe wyszukanie tego pasma zapewnia pacjentowi uzyskanie stanu odprężenia i rześkości. Uzyskujemy samopoczucie  podobne do usprawniającego ćwiczenia naczynio-sercowego polepszającego krążenie. 

Overarousal : oznaki overarousal(ponad-rozbudzenia) mogą włączać: trudność z zasypianiem i bezsenność , częste bóle głowy, drażliwość, zbyt aktywne intensywne myśli-wyścig myśli, nadciśnienie, niezdolność odprężania się. Zagrożeniem w takim stanie jest nadmiar kofeiny, głośna muzyka. Obraz EEG pokazuje podniesione poziomy Beta , dające się porównać z poziomem Alpha/Theta/Delta ( odniesienie do montażu  T3-T4). Znaczna ilość pacjentów będzie potrzebować  nagród  poniżej 12-15Hz ( są przypadki, gdzie przy nagrodzie 2-5 Hz, pacjent czuł się odprężony i był jeszcze rześki) 

Underarousal : często koreluje z  zapotrzebowaniem na kawę, głośną muzykę , symptomami ADD , codziennymi drzemkami. Typowe pasmo do nagradzania, zazwyczaj powyżej  12-15Hz .Są przypadki, które potrzebują  22- 25Hz , lub wyżej, zanim oni odczują relaks/uwagę.Statystycznie, najczęściej jest to pasmo 16-19 Hz( w szczególności dla ADD)

Ocena poziomu Arousal wymaga pewnego doświadczenia i praktyki.

Kierować się należy obrazem widma eeg oraz samego zapisu eeg. Dużym ułatwieniem i pomocą jest umiejętność korzystania z analiz QEEG i Brainmapingu.W ogólności : depresja charakteryzuje się niskiem arousal(Underarousal) a nerwica wysokim arousal (Overarousal). Dla lepszego zrozumienia przedstawiam poglądowy rysunek :

Przykladowe zapisy eeg overarousal i underarousal :

- niskonapięciowy zapis eeg o charakterystyce typu overarousal 

- zapis eeg o charakterystyce typu underarousal

składowe EEG : Delta=1-4 Hz, Theta=4-8 Hz, Alfa=8-12 Hz, SMR=12-15 Hz, Beta=15-20 Hz, Beta2=20-30 Hz

Charakterystykę arousal najwygodniej obejrzeć wykorzystując oprogramowanie do mappingu dr Piotra Walerjana,

które jest dołączane do zestawów oprogramowania ELMIKO. Używając opcji mapowania " Half V Frq ", otrzymamy :

Half V Freg - tworzy mapę, obrazującą rozkład tej częstotliwości, która odpowiada połowie mocy sygnału.

Na obrazie mapa stanu po zapaleniu opon mózgowych w dzieciństwie (mężczyzna, lat 35). Overarousal uwidoczniony w wysokim udziale fal szybkich i praktycznie braku fal alfa w obszarze ciemieniowo-potylicznym, anormalna dystrybucja topograficzna.

przykład mapy zapisu eeg o underarousal (chłopiec, 7 lat) 

 Dziękuję  Panu mgr Ed Langham z USA, absolwentowi Michigan State University School of Social Work , za komentarz , który wzbogacił objaśnienie terminu  Arousal. 

12) Analiza uzyskanych wyników pomiarów wstępnych oraz treningowych.

Każdą sesję treningową można sprowadzić do schematu :

 - Pasmo promowane(np.: SMR, Beta) – trenujemy „do góry” 

    Zadaniem treningu jest promocja pasma.

- Pasmo hamowane(np. wolne fale) – trenujemy do dołu

   Zadaniem treningu jest hamowanie, redukcja pasma.

- Pasmo hamowane(np. szybka beta) – trenujemy do dołu

   Zadaniem treningu jest hamowanie , redukcja Beta2(Hi beta)

Każdy protokoł treningowy realizuje trening według schematu, w którym jedno z pasm eeg jest promowane do góry(powiększana amplituda, moc, coherencja), a drugie pasmo jest hamowane.

Hamowany pasmem jest zazwyczaj theta, alfa i delta a promowanym : SMR lub Beta. W szczególności promowanym pasmem może być alfa lub theta(protokoł Alfa-Theta, tzw Peninston).Zawsze jest hamowana ,w mniejszym lub większym stopniu, szybka beta(Beta2=Hi Beta) : 23-32 Hz.

Elementarnym sposobem skuteczności przeprowadzonego treningu jest sprawdzenie, czy:

-  pasmo promowane , faktycznie zwiększa swoją miarę(amplituda, moc ,coherencja) 

-  pasma hamowane zmniejszają swoje miary(amplituda, moc, coherencja)

Dla ułatwienia śledzenia procesu zmian relacji : (pasmo wolne)/(pasmo szybkie), wprowadzono współczynniki: 

 T/B – współczynnik wyrażający stosunek amplitudy składowej Theta do składowej Beta

 T/SMR- współczynnik wyrażający stosunek amplitudy składowej Theta do składowej SMR

Praktykuje się również posługiwanie się współczynnikiem A/T , wyrażającym stosunek amplitudy składowej Alfa do składowej Theta. Główne zastosowanie tego współczynnika ma miejsce w P3 i P4.

W typowych protokołach : SMR/Delta, SMR/Theta, Beta/Delta, Beta/Theta  dążymy do zmniejszania współczynnika T/B i T/SMR. Największą popularność zdobył współczynnik  T/B, który jest podstawowym parametrem charakteryzującym relacje pomiędzy falą wolna theta, a falą szybka beta.

Współczynnik T/B dla dojrzałego mózgu ma wartość 1-2.Najlepiej jeśli : 1,5-1,7. 

Docelowo, na przestrzeni kilkudziesięciu rund, jeśli trenowanie jest efektywne, powinien wystąpić trend zmniejszania się miar fal hamowanych(wolne), jak również zmniejszania się w/w współczynników(z wyjątkiem A/T, gdzie współczynnik, zależnie od sytuacji powinien rosnąć, albo maleć).

Dla pasa centralnego : C3 i C4 obserwujemy wzajemne relacje amplitud składowych , których wzajemne stosunki powinny być większe od  „ 1 ” (dla urządzenia Brainfeedback ) 

 Delta/Theta/Alfa/SMR/Beta/ Beta2 >1 …..a więc :

 Delta/Theta >1 i Theta/Alfa >1 i Alfa/SMR >1 i SMR/Beta >1 i Beta/Beta2 >1

Jeżeli współczynniki mają relacje mniejsze od 1, to oznacza, że mamy jakąś składową o zawyżonej wartości lub obniżonej . Przykładowo, niechaj w C3 : Alfa=12 uV, a Theta=8 uV.

Obliczamy: Theta/Alfa=2/3 < 1 .....mamy przykład nadmiernej Alfy w punkcie C3, którą należy tłumić.

Inną metodą jest śledzenie procentowej zawartości składowych .Odniesieniem jest suma składowych.

TOTAL=Delta+Theta+Alfa+SMR+Beta+Beta2

Zaletą tej metody jest niezależność oceny od poziomu amplitudy czynności bioelektrycznej mózgu.

Ocena tą metodą pozwala wyciągać prawidłowe wnioski zarówno dla czynności wysokonapięciowej, jak i niskonapięciowej. Ocena wyników treningu przy zapisu niskonapięciowym eeg w tradycyjny sposób może prowadzić do błędów w interpretacji. Przykładowo możemy wyciągnąć wniosek, ze SMR jest zbyt niski(sugerując się danymi tzw. norm,  podawanych podczas szkoleń ).

Trzeba pamiętać, że analiza tą metodą musi bazować na wynikach o dużej wiarygodności(eliminować artefakty)

Łatwo zauważyć, że nienaturalnie wysoka delta(artefaktowego pochodzenia) bezpośrednio wpływa na uzyskiwane wyniki, fałszując ich wartości. Trzeba mieć świadomość - każdy artefakt wprowadza błędy.Szczególnie łatwo mogą one zmienić obraz Delty i Beta2(mięśnie). Mniej intensywnie, ale również, zauważymy wpływ artefaktów na pasmo Theta. W takiej sytuacji nieprzyjemna staje się ocena uzyskanych wyników, a czasami nawet niemożliwa.

13) Najbardziej rozbudowaną logistycznie – metodą oceny wstępnych danych, służących do opracowania strategii prowadzenia terapii neurofeedback jest oszacowanie w/g Peter Van Deusena. Mimo swojej prostoty analiz(matematycznie) dostarcza wielu cennych wskazówek.

14) Liczba sesji. Wokół tego tematu narosło wiele mitów.

Najważniejsze to , że efekty pojedyńczych terapii kumulują się, ale niestety - nie jest to proces liniowy. Wielu ludzi wierzy, że jeśli wykonamy wiele sesji, w krótkim odstępie czasu, to przyśpieszymy uzyskanie efektu końcowego. Niestety jest to błędne pojęcie. 

Neurofeedback bazuje na tzw. plastyce mózgu i jest to proces, który trwa w czasie. Przykładowo: jedna synapsa tworzy się w ciągu godziny, a połączenie neuronalne około 1 miesiąca. Ktoś , kto obiecuje naprawę dysleksji w terminie 2 tygodni, przyznaje się do tego , że nie zna podstaw ani zasad reorganizacji mózgu.

Najszybciej efekt można uzyskać w zadaniach „poprawiających” już zorganizowane połączenia neuronalne, organizujące ich „pola montażowe” oraz regulacje tzw. rytmów np. dobowych(sen).

Najdłużej trwają traktowania mające za cel odbudowę utraconych funkcji w wyniku doznanych urazów i chorób(wylewy, udary, coma). Z pośród różnych form destrukcji połączeń neuronalnych, komórki neuronalne najmocniej odczuwają skutki niedotlenienia.

Ostatnie wypowiedzi prof. Stermana –twórcy współczesnego neurofeedback, sugerują , że warunkiem efektywniejszej kumulacji efektów terapii jest fizjologiczny sen, który ma przedzielać sesje neurofeedback. W tym kontekście , wykonanie 4 sesji przez 2 dni jest mniej efektywne niż trening 4-dniowy po 1 sesji dziennie. Z uwagi na koszty dojazdów istnieje realna potrzeba intensyfikacji ilości treningów. Według moich doświadczeń, najbardziej optymalne jest wykonanie dwóch treningów dziennie: rano i po południu. Rozsądnie intensyfikując, maksymalna możliwa ilość sesji  nie powinna przekraczać 4 dziennie, albo 2 efektywnych godzin. Treningi neurofeedback wymagają pewnej systematyczności. Raz podjętą terapię należy kontynuować i nie robić przerw dłuższych jak 3-4 tygodnie,zwłaszcza jeżeli nie mamy za sobą 10-15 sesji. W przeciwnym wypadku tracimy na kumulacji efektów.

Mając do dyspozycji 2-3 treningi tygodniowo, najlepiej jest, rozłożyć je równomiernie(co 2-3 dni).

Niestety, nie da się precyzyjnie przewidzieć niezbędnej ilości sesji. Każdy organizm jest inny i reaguje niepowtarzalnie. Liczbę sesji można jedynie szacować, bazując na statystyce doniesień literaturowych oraz wnioskując z przebiegu pierwszych 15-20 sesji.

Przykładowe, orientacyjne liczby sesji :

- poprawa sprawności psycho-fizycznej, pamięci  : 15-20 sesji ( dla zdrowych)

- moczenie się, kłopoty ze snem, koszmary senne : w okolicach 20 sesji

- bóle głowy, migreny : 20-40 sesji

- łagodna depresja, łagodny niepokój, gniew z furią : 30-40 sesji

- dwubiegunowe zaburzenie, Tourette Syndrom , Anorexia/Bulimia : powyżej 40 sesji

- łagodne ADD : 30-40 sesji

- autyzm : spodziewaj się zauważalnej poprawy po 40 sesjach.

  Z uwagi na specyfikę zaburzenia, wskazany zakup urządzenia i trening  domowy 

- ADHD z zaburzeniami nauki : w okolicach 60 sesji

- ciężkie ADHD z chorobliwą niemożnością uczenia się : powyżej 60 sesji

- koncentracja, dysleksja : 40, 40-60-80 w zależności od typu dysleksji i towarzyszących dysfunkcji

- padaczki : powyżej 40 sesji

- paraliż mózgowy: spodziewaj się zauważalnych efektów efektów przy większej liczbie sesji. Zauważalnie, 

  powyżej 40-60. Zazwyczaj długofalowa terapia. Należy rozważyć decyzję o indywidualnym zakupie urządzenia 

  neurofeedback.

- wylewy, udary : 60-80 sesji, specyficznie - powyżej 100 ( rozległe uszkodzenie, odległe czasowo)

- dysfunkcje po urazach mózgowo-czaszkowych( po śpiączce) : z reguły powyżej 100-150 sesji.

  Należy rozważyć decyzję o indywidualnym zakupie urządzenia neurofeedback .