Urządzenia neurofeedback - parametry użytkowe.

Jak najtaniej zakupić urządzenie do EEG Biofeedback ?

Brainfeedback3 - czeskie, podstawowe urządzenie neurofeedback

Dalszy rozwój oprogramowania Brainfeedback3: wersje 10.xx-3D 

Nowe filtry w BrainFeedback3.

EEG Biofeedbck firmy ELMIKO 

Charakterystyki podstawowych użytkowych parametrów 

dwu najbardziej popularnych w Polsce urządzeniach NF firm ALIEN i ELMIKO, 

na tle bardzo popularnego na zachodzie zestawu Pendant EEG+BioExplorer.

Uwaga! 

Zamiarem powyższego zestawienia nie jest preferowanie ani szykanowanie  jakiejkolwiek z przedstawionych firm. 

Tabela ma charakter szkoleniowy i obrazuje różnorodność użytkowych parametrów systemów NF. 

Dane będą systematycznie uaktualniane, jeśli tylko producent je udostępni.

 Jestem pewien, że po pewnym okresie czasu, podczas którego terapeuta nabiera doświadczenia, powiedzmy po okresie  roku własnej praktyki, bez trudu dokona wyboru właściwego narzędzia do swojej pracy. W najgorszej sytuacji jest ten początkujący i zazwyczaj staje się łupem medialnej reklamy, gdzie producent i dystrybutor nigdy nie ujawni  wad produktu NF,a czasami są one nader istotne. W podobnej sytuacji był mdr Eduardo Rocatti z Argentyny, który od producenta BrainMaster-a domagał się rzetelnej informacji o wszystkich istotnych parametrach posiadanego urządzenia NF. Ponieważ producent nie był w stanie zadowolić Pana Doktora, ten podjął prace nad własnym urządzeniem….i to mniej więcej równolegle z pracami ELMIKO nad własnym modułem Biofeedback. Panu doktorowi, przyznałem od siebie honorowy Dyplom Elektronika i jestem pełen podziwu dla jego zapału i przebojowości. Nie mam wątpliwości, że aktualnie dużo osiągnął. Co ciekawe, jego urządzenia są świetne jakościowe i przystępne w cenie. Pan doktor doskonałe wiedział, czego potrzebuje, gdyż sam jest aktywnym terapeutą neurofeedback i na realizację swojej idei poświęcił cały swój wolny czas i wiele własnych pieniędzy. Miał bezpośredni wpływ na jakość urządzenia i oprogramowania. Aktualnie proponuje 8-kanałowy neurofeedback i wiele unikatowych rozwiązań w tematyce NF.

 Nim zaczniemy ocenę dowolnego urządzenia musimy poznać definicję elementarnych terminów, składających się na techniczny i merytoryczny opis urządzenia NF. Poniżej podaję opis niektórych terminów:

Liczba kanałów odnoszona do głowicy.

Określa, ile niezależnych, wzmocnionych sygnałów z głowicy możemy otrzymać. Konstrukcja 2-kanałowa dostarcza 2 niezależnych sygnałów, a 4-kanałowa – czterech.

Liczba kanałów odnoszona do oprogramowania. 

Określa na ilu niezależnych sygnałach możemy kreować protokoł treningowy. Głowica może być wielokanałowa, a program tylko jednokanałowy  ….i jest to sytuacja niezbyt korzystna. Mimo  mnogości kanałów,  protokoł treningowy może bazować tylko na sygnale jednego kanału. Jeśli producent uważa, że jego produkt jest przykładowo dwukanałowy, to powinien zapewnić oprogramowanie umożliwiające tworzenie protokołu bazującego na wszystkich sygnałach z obu kanałów, a nie tylko na jednym wybranym. Sprawdzajcie, niektóre opcje czasami są „schowane”(ALIEN). Dystrybutor jest zobowiązany do udzielania wszelkich technicznych informacji istotnych dla jakości terapii NF.

Protokoły BFB.

Określają matematyczne warunkowanie kreujące nagrodę.Warunkowanie można oprzeć na danych(delta, theta….beta,beta2) z jednego sygnału EEG (=1 kanał) lub na zbiorze danych wielu sygnałów, jeśli głowica i oprogramowanie jest wielokanałowe(minimum dwukanałowe).

Trening coherencyjny.

Trening umożliwiający kształtowanie wzajemnych relacji(=coherencja) pomiędzy dwoma punktami korowymi, np. F3 i P3.

Zapis danych

Urządzenie NF analizuje przebieg treningu lub rejestruje składowe z kanałów EEG zapisując rejestrowane zmienne parametry. ALIEN zapisuje tylko 6 takich parametrów, a ELMIKO 6 lub 12.Pendant z BioExplorerem nie ma ograniczeń. Można zapisać wszystkie zmienne z każdego kanału urządzenia NF.

Możliwość wykonania miniQEEG 

W tej opcji, tym lepiej, im równocześnie , można zapisać jak największą liczbę danych. Im więcej kanałów, tym lepiej. Najlepiej parzystą liczbę kanałów: 2-4-8 .Minimalna liczba kanałów dla przeprowadzenia pomiarów miniQEEG, to 2 kanały. Oczywiście dwa kanały w głowicy i 2-kanałowe oprogramowanie zapisujące najlepiej 12 zmiennych, lub minimum 6)

Nastawy pasm

Historycznie, w NF zdefiniowano 6 podstawowych pasm : Delta,Theta,Alfa,SMR,Beta i Beta2 (istnieje jeszcze Gamma). Każde z nich, zależnie od celów może być inaczej określone w dziedzinie częstotliwości(np. Beta =15-20 Hz i Beta=15-18 Hz). W praktyce zachodzi potrzeba definiowania różnych zakresów pasm, które są wzmacniane lub hamowane. Trzeba mieć swobodę w wyborze tych ustawień. Niestety ALIEN przez wiele lat miał zdefiniowane obszary, w których ta nastawa była jedynie możliwa. Stan taki stwarzał wiele hamulców co do wyboru szerokości wiązki wzmacnianej lub hamowanej. Firma obiecała znieść to ograniczenia, i praktycznie już to wykonała. Firma Elmiko, dzięki moim konsultacjom uniknęła tego kłopotu i oferuje wybór bez ograniczeń.

Rozdzielczość nastaw.

Nastawy pasm eeg można dokonać z krokiem nawet co 0.1 Hz, jak w ELMIKO lub co 1 Hz jak w ALIEN, ale to nie zawsze może oznaczać, że tak jest w rzeczywistości. Prawda jest taka, że program dokona wyboru z dokładnością do kroku FFT(z racji procesu próbkowania).Wniosek jest taki, że nastawy nie są ciągłe, lecz w rzeczywistości dyskretytezowane, np. co 0.35 Hz. Producent powinien podać wartość tego kroku, co z kolei umożliwi trenerowi dokładny i świadomy wybór pasma. Przykładowo, dla BrainFeedback, ten krok to 1 Hz…..i tutaj wybór pokrywa się z rzeczywistym.W ELMIKO jest inaczej. Choć wybieramy z krokiem co 0.1 Hz, to w rzeczywistości pasmo jest kreowane z dokładnością co do prążka FFT( przykładowo co 0.49 Hz).

Okno- dopasowanie amplitud składowych

Okno robocze, w którym pojawia się widmo składowej QEEG(delta, theta…beta2).Należy dobrać taki podzakres amplitud, aby obserwowane widmo mieściło się w oknie i można było na nim swobodnie operować suwakiem ustalającym tzw. CEL, czyli wartość progową, jako zadanie terapeutyczne. Wybór maksymalnie mieszczących się w oknie amplitud widma może być dyskretyzowany(ALIEN) lub bezstopniowy(ELMIKO)

Automatyczne prowadzenie terapii.

Opcja przypominająca funkcjonalnie, tzw. automatycznego pilota w samolocie. Progi celowe w tym przypadku wyznaczane są przez automatyczną kontrolę bazującą na zakładanym zapewnionym procentowo sukcesie(BioExplorer, typowa wartość 60-70 %) lub określająca domniemane położenie suwaka celu ponad uśrednioną wartością parametru okna(ALIEN). Niestety, w ALIEN ta opcja jest niedopracowana w szczegółach i nie polecam jej stosowania, bo nagradzania z ledwością osiąga poziom ok. 40 %(= zbyt trudny trening).ELMIKO nie ma możliwości automatycznego prowadzenia terapii.

Wybór rodzajów filtrów.

Stosowanie filtrów do wyboru pasm eeg jest elementarną i ważną czynnością pozwalającą na wydzielenie i ukształtowanie sygnałów, na których pracuje biologiczne sprzężenie zwrotne.Podstawowe zadanie to docelowa ostra selekcja częstotliwościowa, przy możliwie stałej amplitudzie wewnątrz pasma oraz niewielkich zmianach fazowych. Dobre jakościowo  urządzenia NF  stosują przeróżne filtracje i użytkownik ma szeroki wachlarz doboru typu filtru i jego charakterystyk. Takie rozwiązanie posiada BioExplorer będący wspólną platformą programową (podobnie jak Windows dla komputerów) dla wielu niezależnych producentów urządzeń neurofeedback. Niestety, ani ELMIKO, ani ALIEN  nie współpracuje z BioExplorerem, choć taką możliwość otworzyłem dla obu firm. Niestety nie skorzystały z tej możliwości.Można tylko ubolewać.

Ani ALIEN, ani ELMIKO nie wprowadziło do swoich oprogramowań opcji wyboru filtrów selekcjonujących zdefiniowane pasma robocze neurofeedback(delta,hetta…itd.) lub jakiekolwiek inne zdefiniowane przez użytkownika, przykładowo Theta=3-11 Hz.( w tym przypadku nieistotna jest nazwa pasma, lecz zasięg i rozpiętość częstotliwościowa wiązki sygnałów). 

Czesi twierdzą , że selektywność ich filtracji określa spadek amplitudy,przy odstrojeniu o 2 Hz poza ustawione pasmo wiązki. Według Pana Kamila Holuba, współwłaściciela ALIEN i programisty zarazem, wspomniany spadek amplitudy jest 10-krotny, a więc mamy zbocze filtru o 20 dB spadku na każde 2 Hz odstrojenia poza granice pasma.

 Jeśli chodzi o podobne dane produktu ELMIKO, proponuję aby zainteresowanych sami zapytali producenta. Na ogół producenci nie przepadają za ujawnianiem wszystkich parametrów, a zwłaszcza zestawień porównawczych, które wyraźnie pokazują co jest lepsze, a co jest gorsze.

Ja ze swojej strony pragnę podkreślić, że selektywność i jakość filtracji jest niezmiernie istotną w procesie treningu neurofeedback.

Przy filtrach nie wystarczy wybrać model jak najostrzejszy, najbardziej selektywny, bo możemy wpaść w pułapkę – im selektywniejszy filtr, tym wolniejsza odpowiedź filtru, co może radykalnie opóźnić wygenerowanie nagrody, znacznie poza dozwolone 0.3-0.5 sek.Ponadto z uwagi na cele treningowe może nam zależeć na niezniekształconej fazie sygnałów choćby przy treningu coherencyjnym. „Uszczęśliwanie” terapeuty gotową formacją filtru nie jest najlepszym rozwiązaniem, ale za to najprostszym .Mało selektywne filtry lub co gorsza ich brak uniemożliwiają dobrą jakościowo separację wiązek sygnałowych co może spowodować, przy dużym poziomie fali Theta lub Delta,dodatkowe „wygenerowanie” artefaktowej składowej w paśmie SMR, a nawet Beta i skutecznie „zaśmiecić” wyniki SMR i Beta, co może wręcz znacznie zaniżyć skuteczność terapii. Drodzy terapeuci, pytajcie producentów o istotne parametry Waszych urządzeń, bo one mają poważny wpływ na efektywność treningu. Wyobraźcie sobie trening ADHD-owca z czołową Thetą. Jeśli wiązka SMR-u i Thet-y nie będzie odpowiednio selektywna to możecie zapomnieć o skutecznej terapii. Proszę to sobie dobrze zapamiętać: niektóre parametry urządzeń NF(selektywność pasm) mają podstawowy i bezpośredni wpływ na efektywność terapii. Prymitywne rozwiązania są dobre do zabawy. Podczas terapii trzeba mieć profesjonalne rozwiązania i tego faktu trzeba mieć świadomość.

Eliminacja artefaktów

 Oczywiste, że należy analizować tylko czynność bioelektryczną mózgu, a nie jakiekolwiek inne obce sygnały, nie generowane przez mózg. Najczęstszymi artefaktami w terapii neurofeedback są artefakty ruchowe, ruchu gałek ocznych, mrugania, napinania mięśni, tików i przełykania śliny bądź mimowolnych ruchów języka. Praktycznie, niemożliwa jest całkowita eliminacja artefaktów. Można natomiast znacznie je ograniczyć. Generowana przez artefakty składowe mogą zmienić rzeczywisty obraz czynności bioelektrycznej nieomal we wszystkich pasmach. Istnieją techniczne rozwiązania, które śledzą poziom składowej Delta lub Beta2 i przekroczenie ich progów  określonych przez terapeutę inicjują artefaktowi tryb pracy oprogramowania.  W trybie tym najczęściej program zaprzestaje analizy i czeka aż artefakt ustąpi. Tą metodą  można uzyskać poważne oczyszczenie wyników końcowych ze składowych generowanych przez grubsze artefakty.Indykatorem artefaktu jest zazwyczaj poziom Delty lub Bety2 lub obu łącznie.Czeski BrainFeedback posiada system eliminacji artefaktu opartego o poziom Delty.ELMIKO nie posiada takiego systemu. Możliwy jest przegląd wyników i opcjonalny wybór do dalszej analizy wyników nie obarczonych artefaktem. Takie rozwiązanie jednak nie eliminuje wpływu artefaktu na wynik, a jedynie pozwala na wybór rundek nie obarczonych wpływami artefaktu. Zaletą tego rozwiązania jest rzetelna analiza wybranych, nieartefaktowych rundek.Alien nie ma takiego rozwiązania i pojawienie się choć jednej „ zaśmieconej” artefaktem rundy powoduje obarczenie błędem obliczanych średnich, jako podsumowanie sesji.

 Szybkość odpowiedzi.

 Układ elektroniczny wraz z całym procesem przetwarzania nie może być zbyt wolny.

Nagroda, która jest lokalną motywacją podczas treningu neurofeedback powinna być

zinterpretowana jako nagroda przez trenującą osobę w stosownym czasie.

Zdaniem prof. Fabera z Pragi, najlepiej o czasie równym potencjałowi uwagi P300(ok. 300 ms)

Wcześniejsze podanie nagrody, zdaniem profesora nie może zostać zinterpretowane,

a opóźnione(zwłaszcza mocno) nie wyraża związku przyczynowego nagrody z poprzedzającą ją sytuacją. Czesi wprowadzili nawet regulacje tego czasu opóźnienia dając możliwość dopasowanie  nagrody odpowiednio do indywidualnego P300(zazwyczaj ok. 300 ms).

Profesor Faber, w procesie terapii neurofeedback, dopasowanie opóźnienia nagrody do potencjału P300 uważa za bardzo istotną sprawę, nawet najistotniejszą.

Na zachodzie,…i zdaniem prof. Lubara nagroda ma być podana możliwie szybko, nie później jednak aniżeli 0.5 sekundy. 

Interpretacja praktyczna takich zaleceń jest oczywista: na aparaturze ALIEN nie powinno się nastawiać opóźnień większych aniżeli 5 (w skali 1-10). Nastawy typu 8-10 stosowane przez niektóre osoby uważam za niewłaściwe, a stosujący je nie potrafią wytłumaczyć dlaczego to tak robią(…Pani dr tak zalecała…). Moduł Biofeedback firmy ELMIKO nie ma regulacji TIME DELAY. Ten czas jest jednak pośrednio kreowany poprzez nastawy instalacyjne. Użytkownik nie ma wpływu na tę wartość, chyba , że poprosi o to serwis ELMIKO.

Jak sprawdzić szybkość odpowiedzi ?

Istnieje bardzo prosty sposób. Podłączamy elektrody do głowy, a elektrodę aktywną stawiamy w punkcie Fz. Ustawiamy grę , najlepiej samochód, który nam zapewni wyraźne odchylenie od aktualnego kierunku jazdy(np. odchylenie w lewo).

Uruchamiamy grę i obserwując display z wykresem eeg i planszę z samochodem.

W pewnym stosownym momencie kłapiemy naszymi szczękami. Wywołany tą drogą artefakt odchyli jadący samochód w lewo lub prawo. Zanotujmy w pamięci czas, nim samochód zareaguje odchylając się w lewo lub w prawo. Ewentualnie obserwując wykres eeg oceniamy czas upływający od kłapnięcia szczękami aż do reakcji zapisu eeg na artefakt(gwałtowna wysokonapięciowa zmiana krzywej eeg ).

Efektywną terapię neurofeedback warunkuje szybka odpowiedź układu < 0.5 sekundy.

Terapeuto, sprawdź swoją aparaturę, bo to warunkuje Twoje efekty terapeutyczne.

Opcje sumy i różnicy sygnałów.

Umożliwiają skuteczne treningi sprowadzające do właściwych relacji odniesienia Lewo-Prawo i Przód-Tył w zastosowaniu choćby antydepresyjnym. Oprogramowanie tworzy fizyczną sumę lub różnicę z sygnałów obu kanałów.

Współczynniki.

Bezpośrednia analiza samej tylko wartości amplitud składowych może prowadzić do niejasnego obrazu lub przekłamać co do końcowej oceny uzyskanych wyników. Ten sam producent, przy różnych wersjach oprogramowania może nie zapewnić identycznych wyników. Wówczas, wszelkie tzw. Normy opierające się o wymiar amplitudy mogą kreować mylne wnioski. W tej niepewnej sytuacji dobrze jest obserwować wzajemne relacje wyrażone przez tzw. współczynniki typ Theta/Beta, Alfa/ Theta  itp. Teoretycznie na typowych pasmach stosowanych w neurofeedback można zdefiniować aż 30 różnych współczynników. Każdy z tych współczynników lub kilka łącznie mogą monitorować jakieś symptomy kliniczne. Wymaga to pewnych badań, a współczynnik jest jedynie jakimś wskaźnikiem. Dobrze jest mieć jak największą swobodę w kreowaniu tych relacji. BioExplorer daje nam nieograniczone możliwości w tym zakresie, ALIEN oferuje tylko 2 współczynniki, a ELMIKO 11.

Pomiar i monitoring impedancji.

Podstawowa czynnością przed przystąpieniem do treningu NF jest zapewnienie dobrego kontaktu pomiędzy skórą głowy a elektrodą, najlepiej o oporności < 5 kOhm. Potrzeba mierzenia wartości tego kontaktu jest bezsprzeczna. Wielką dogodnością jest monitorowanie tej oporności (możliwość permanentnej kontroli podczas treningu) lub zwrócenie uwagi terapeuty po przekroczeniu jakiejś ostatecznie dozwolonej oporności np. 20 kohm. Wysoka oporność kontaktu powoduje łatwe indukowanie artefaktów, np. sieciowych.Firma ALIEN bardzo dobrze rozwiązała potrzebę pomiaru i monitorowania. W tym temacie nie napotkałem żadnych krytycznych uwag zgłaszanych przez użytkowników BrainFeedback

Sterowanie: DVD, AVI.

Ta opcja znakomicie rozwiązuje problem nudy i potrzebę tworzenia nowych gier.

Monitoring 3 parametrów warunkujących wygenerowanie nagrody można przenieść z typowej tradycyjnej gry na urządzenie DVD lub AVI. Możemy modulować parametrami czynności bioelektrycznej takie opcje: Start-Stop, Jaśniej-Ciemniej, Duży Obraz-Mały Obraz lub wszystkie równocześnie. Takie możliwości daje oprogramowanie BioExplorer z którym pracuje Pendant EEG. Osoba trenująca po prostu ogląda jakąś kreskówkę lub film, o ile potrafi zrealizować wzorzec czynności bioelektrycznej , zaproponowany przez terapeutę. W tej sytuacji zbędne staje się tworzenie nowych gier, może jedynie kreskówek AVI. Tradycyjne urządzenie NF wymaga odświeżenia zasobów gier i klient za to płaci. Z BioExplorerem odświeżamy znacznie taniej, bo filmy można wypożyczyć i jest ogromny wybór tematyki oraz tytułów..

Przetwornik A/C

Przetwornik analogowo cyfrowy warunkuje dokładność pomiaru amplitudy czynności bioelektrycznej. Podana liczba bitów wyraża ilość poziomów napięć, które przetwornik rozróżnia. Przykładowo 10 bitowy przetwornik rozróżnia 2 do potęgi 10-tej,czyli 1024 poziomy, a przetwornik 12 bitowy 1024x4=4096 poziomów. Im więcej bitów posiada przetwornik, tym dokładniej wyraża rzeczywistą wartość amplitudy przetwarzanego sygnału.

Liczba kanałów, a potrzeby NF.

Rzetelnie prowadzona terapia NF wymaga minimum 2 kanałowego urządzenia !!!

Dwukanałowa konstrukcja głowicy i dwukanałowe oprogramowanie umożliwia wykonanie oszacowania neurofizjologicznego bazującego na wykonaniu miniQEEG oraz prawdziwej oceny relacji QEEG w odniesieniach Lewo-Prawo oraz Przód-Tył. Tylko aparatura w pełni dwu(lub więcej) kanałowa umożliwia ocenę asymetrii składowych QEEG  i ocenę choćby stanu depresogennego. Ponadto system w pełni dwukanałowy umożliwia wykonanie treningu coherencyjnego, np. przy  symptomach dysleksji. W końcu, system w pełni dwukanałowy umożliwia równoczesną pracę na obu półkulach mózgowych ,co skraca liczbę niezbędnych sesji do uzyskania pożądanego efektu (przykładowo obustronnie hamowana czołowa theta w F3 i F4 ). Eduardo Rocatti z Argentyny proponuje już 8-kanałowe urządzenia NF. W Polsce, prawie 100 % ludzi pracuje  1-kanałowo, choć mają urządzenia dwukanałowe , a aktualnie  stanowiska  MEN w szkołach są 4-kanałowe z zablokowanya opcją <Custom Training>(Inny Trening). To przypomina sytuację, gdzie „4 osiowy TIR” wozi 1 tonę towaru – bezsens efektywności.

Co nam proponuje ALIEN i ELMIKO ?

ELMIKO – protokoły jednokanałowe, ale jest  możliwość zbierania danych w pełni  dwukanałowych, a więc wykonania miniQEEG. Brak ograniczeń co do granic pasm.

ALIEN – owszem oprogramowanie dwukanałowe, ale nowe wersje instalacyjne rozprowadzane z zablokowaną opcją < Custom Training > (Inny trening) i dzięki temu oprogramowanie jest również jednokanałowe. Stare wersje nie miały tej blokady. Trzeba pytać producenta, dlaczego to robi ?  Sam ogranicza techniczne możliwości swojej konstrukcji ? - trudno to zrozumieć. Z cała pewnością takiego rozwiązania nie sugerowali potencjalni nabywcy. Szkolenia, które osobiście prowadzę, wskazują na niezbędność stosowania dwukanałowego systemu pracy, jako warunkującego techniczną możliwość dokonania rzetelnej analizy typu QEEG i mapowania wyników. Praktykowane przez niektóre szkoły jednokanałowe mapowanie wyników z różnych przedziałów czasowych może mieć jedynie zgrubny poglądowy charakter i nie może przesądzać o koncepcji treningu, a wręcz na bazie jednokanałowych wyników powinno być zabronione robienie jakichkolwiek porównań pomiędzy wynikami. Tylko porównania danych uzyskanych w tym samym okresie czasu są sensowne i powinny wpływać na nasze decyzje co do koncepcji treningu…..a to z kolei wymaga wielokanałowej głowicy i wielokanałowego protokołu, a wiec odblokowania opcji <Custom Training>.

Reasumując : co wybrać ? 

Najlepiej spróbować wszystkich 3 aparatów, co nie oznacza konieczności zakupu. Zamiast naiwnie zaliczać wpadkę , można przyjechać do Piły i obejrzeć każde z urządzeń, a nawet spróbować popracować. Pośpiech w zakupie aparatury NF jest bardzo niewskazany. Nie kształtuj swojej opinii na podstawie medialnej propagandy. Popracuj chwilę z urządzeniem, a poznasz jego zalety i ograniczenia. Porozmawiać z producentami i osobami, które już mają jakieś doświadczenia eksploatacyjne i oczywiście mają pojęcie o terapii NF. Osobiście wybierałbym urządzenia współpracujące z oprogramowaniem BioExplorer, które jest aktualnie najlepszą popularną platformą programową dla terapii neurofeedback.

Są jednak pewne sprawy nadrzędne, które determinują nasze aktualne i przyszłe możliwości. W tym duchu , docelowo należy wybierać urządzenia: wielokanałowe co do głowicy, a tym bardziej mające funkcję kreowania protokołu treningowego pracującego na sygnale z wielu kanałów.

Urządzenie powinno zapewnić możliwość ustawienia dowolnych granic wyselekcjonowanych pasm (wiązek częstotliwościowych)treningowych oraz możliwość wyboru rodzaju filtrów oraz charakterystyk amplitudowo-fazowych. Proszę nie zapominać, że aparatura ma być szybka i praktycznie pracować niemal w czasie rzeczywistym. Nagroda powinna być formowana w czasie nie dłuższym aniżeli 0.5 sekundy.

Urządzenie NF jednokanałowe co do głowicy jak i protokołu nie przedstawia sobą  nic ponętnego,

i przy najbliższej okazji, z całą pewnością, zostanie zastąpione doskonalszym urządzeniem.

Istotna sprawą jest również tzw. Raport, który na bazie dokonanego treningu lub pomiaru, generuje matematycznie i graficznie szereg wskaźników oraz wykresów ułatwiających proces oszacowania neurofizjologicznego(przed terapią) i kontrolę terapii w trakcie i na zakończenie. Proszę nie zapominać, że mózg to skomplikowana struktura i nie da się  ocenić jej funkcjonalności prymitywnymi bądź uproszczonymi metodami. 

Matematyki i analiz nie unikniemy.

Jeśli ktoś uważa, że ta matematyka i dodatkowa analiza to zbędny balast, to powinien zrezygnować z prowadzenia terapii neurofeedback, albowiem będzie uprawiał szarlatanerię. Aktualny rozwój terapii neurofeedback bazuje na pogłębionej analizie i obejmuje ona już rutynowo badanie eeg, analizę QEEG i BrainMapping. Nie zatrzymujmy się w epoce dinozaurów NF.

Świat jest daleko z przodu i nie możemy tkwić przy mapowaniu jednokanałowych wyników, a mając do dyspozycji dwa kanały, pracować oddzielnie na każdym z nich pilnując stosunku ilości rundek lewej strony do prawej.

Jak najtaniej zakupić urządzenie do EEG Biofeedback ?

Prosta sprawa - trzeba zakupić, najlepiej u producenta, lub jak "najbliżej producenta". Każdy pośrednik nalicza swoją marżę i koszty związane z utrzymaniem firmy. Z mojego doświadczenia( własna pracownia) - bez problemów nabywałem urządzenia drogą prywatnego importu. Na terenie Polski najbardziej rozpowszechnione jest urządzenie Brainfeedback3 firmy ALIEN(www.alien.cz ).Z różnych modeli polecam dwukanałowy w cenie ok. 40 000 KCz (ok. 5600 zł). Na zachodzie, tanim, bardzo popularnym urządzeniem jest BrainMaster ( www.brainmaster.com )kosztującym w zależności od wyposażenia  995-1550 $ USA( http://www.brainmaster.com/pricing/pricing.html ). Zasadnicza różnica  między tymi konstrukcjami leży w dokładności przetwarzania sygnału analogowego. Brainmaster stosuje przetwornik  8 bitowy, a Brainfeedback 12 bitowy. W efekcie czeskie rozwiązanie lepiej odwzorowuje "surowy" sygnał eeg. Brainmaster z kolei, szybciej nadąża z  kolejnymi wersjami oprogramowania. 

Większość producentów, zaznacza,  że ich urządzenie biofeedback nie ma charakteru wyrobu medycznego. Czesi również nie traktują Brainfeedback3 jako urządzenia medycznego i dlatego naliczają  VAT=19 % (dla urządzeń medycznych VAT=5 %)

Powracając do Brainfeedback3 i BrainMaster - system te, bez żadnych trudności uruchomi każdy ”matacz komputerowy” . W razie problemów można się ze mną kontaktować - pomogę.(soliserw@wp.pl ). Większość producentów prowadzi sprzedaż wysyłkową i nie ma żadnych warunków (kursy, szkolenia), oprócz zapłaty. Bardzo ciekawą propozycją jest dwukanałowy Pendant z oprogramowaniem BioExplorer w cenie ok. 1020 $ USA.( http://www.pocket-neurobics.com/ ). Mamy również polskie urządzenie produkowane przez ELMIKO, w cenie ok. 5200 zł, które również mogę polecić. Elmikowska głowica neurofeedback bazuje na 24 Bit-owym przetworniku analogowo -cyfrowym o bardzo dobrych parametrach szumowych. Oprogramowanie wykorzystuje jednak 16-bitów, co jest równorzędne z dokładnością przetwarzania sygnału w typowym eeg. Producent zapowiada wykonanie przydatnego dla użytkownika Raportu Wyników obrazujących proces terapii neurofeedback.

 W kraju istnieją praktycznie cztery drogi zakupu :

 - zakup za pośrednictwem Pracowni EEG -Biofeedback w Pile.

   Pracownia przygotowuje ofertę zakupu bezpośrednio u producenta. 

   Zajmujemy się doradztwem, instalacją, szkoleniami i serwisem w tematyce eeg i biofeedback.

 - zakup indywidualny u producentów : ALIEN, ELMIKO

 - zakup przez pośredników :  PhDr Jiri Tyl - Praga  oraz  EEG Instytut - Warszawa.

Warto sprawdzić relacje cenowe i termin oferowanej gwarancji. Przypominam, że płacąc za urządzenie powinniśmy otrzymać stosowne płyty z instalacyjnym oprogramowaniem. Jeśli trzeba podpisać jakąś umowę, to proszę dobrze ją przeczytać, aby później nie żałować swojego podpisu.

Brainfeedback III - urządzenie do neurofeedback czeskiej firmy ALIEN

 * Widok cztero-kanałowego Brainfeedback III *

BrainFeedback III jest czeskim produktem firmy ALIEN. Produkowany jest w wersji 1-2 lub 4 kanałowej. Przedstawiam najbardziej charakterystyczne parametry funkcjonalne urządzenia :

Nastawy pasm eeg : 

• Delta :   (1, 2 Hz) -                                      (3,4,5,6,7 Hz )                                                             
• Theta :  (3,4,5,6,7 Hz) -                              ( 7,8,9,10,11,12 Hz )                                           
• Alpha :  (7,8,9,10,11,12 Hz) -                    (11,12,13,14 Hz)                                       
• SMR :   (11,12,13,14 Hz) -                        (15,16,17,18,19 Hz)                                     
• Beta :    (15,16,17,18,19 Hz) -                  (20,21,22,23,24,25,26 Hz)                     
• Beta 2 : (20,21,22,23,24,25,26) -            ( 28,29,30,31,32,33,34 Hz)                
• dodatkowe trzy niezależne pasma : (1-200 Hz) - (1-220 Hz) z krokiem 1 Hz

Tłumienność filtrów poza pasmem : 70 % / 2 Hz, co daje :

- pasmo delta : 5 krotnie / oktawę.Przykładowo, amplituda 10 uV fali Delta 4Hz , będzie  również  składową w paśmie Theta 8 Hz,

ale ze stłumioną amplitudą do 10/5=2 uV. Jest to pierwsza harmoniczna przykładowego sygnału. Teoretycznie jest najlepiej, gdyby amplituda tej harmonicznej była zerowa (a wynosi 2 uV), gdyż jest ona ,w tym przypadku, niepożądaną składową filtracji pasma Delta.

Wniosek : urządzenia neurofeedback powinny mieć bardzo "ostre" filtry, mocno tłumiące  częstotliwości z poza pasma.

Producenci na temat tego bardzo ważnego parametru, na ogół, nic nie piszą. Dziękuję ALIEN za udostępnienie tych danych.

 Zakresy (uV)  pasm eeg:

- delta, theta: 100; 300; 500; 750; 999 uV

 - alpha, SMR, beta, beta2: 20 uV

 Nastawy "celu"

Nastawy "celu" : delta, theta: 5; 5.5; 6.0; 6.5; 7.0……......100 /300/750/999 uV z krokiem 5 uV

Nastawy "celu"   alpha: 1.0; 1.3; 1.5; 1.8; 2.0; 2.3...............20 uV

Nastawy "celu" : SMR, Beta,Beta2: 1.3; 1.5; 1.8; 2.0..........20 uV

Protokoły treningowe: SMR/Theta, SMR/Delta, Beta/Theta ,/Beta/Delta,  Alpha, Alpha II, Custom training

Opisane punkty treningowe na głowie(system 10-20): C3, F3, P3, C4, F4, P4, Pz

Okno z surowym sygnałem EEG lub EMG:

-   skala czasowa: 0.5 sek. (zakres 5,5 sek.)  -  1 sek. (zakres 5,5 sek.) - 2 sek. (zakres 7 sek.)

- amplituda EEG, EMG : 50,70,100,150,200,300,500,900 uV

GSR

Przetwornik : oporność-napięcie  pracuje do 285 uV i ma liniową charakterystykę o nachyleniu 2,5 uV/10 Kohm.

Zakres przetwarzania: 0-285 uV = 0-1140 Kohm

Przykładowo :

- 10 Kohm  odpowiada 2,5 uV

- 50 Kohm odpowiada 12,5 uV

- 100 Kohm odpowiada 25 uV

- 1 Mohm odpowiada 250 uV

Przeliczanie wskazań Brainfeedback 3 : oporność(Kohm)=( wynik(uV)/2,5 )x10 Kohm

Przykładowo, jeżeli  wynik treningu GSR wyniósł  25 uV, to oznacza, że jest to oporność 100 Kohm ((25/2,5)x10 Kohm)

Dalszy rozwój oprogramowania Brainfeedback3: wersje 10.xx-3D

Z przyjemnością donoszę, że moja  współpraca z Alien przynosi efekty. Nie "spływają" one w oczekiwanym tempie, ale systematycznie coś nowego do oprogramowania jest dodawane. Wieloletnia stagnacja w tym zakresie, to już historia. Serdecznie polecam nowe wersje oprogramowania, które zdecydowanie ułatwiają pracę i dają spore możliwości w indywidualizowaniu treningów neurofeedback, dopasowując parametry protokołów treningowych do indywidualnych cech czynności bioelektrycznej pacjenta. Z dużą ulgą należy powitać wdrożone opcje opisu wszystkich miejsc na głowie w systemie 10-20. Niestety jest małe potknięcie : brakuje punktu P4.....ale niebawem ta usterka zostanie usunięta. ALIEN zapowiada dalsze usprawnienia. Powstały absolutnie nowe możliwości jakościowe, których stosowania można się nauczyć na indywidualnych szkoleniach w Pracowni EEG-Biofeedback w Pile. Serdecznie zapraszam.

Jednocześnie, firma ALIEN prosi o wszelkie uwagi z eksploatacji nowych gier w technice 3D. Programiści mają świadomość, że bieżąca wymiana uwag doprowadzi do udoskonalenia produktu. Są otwarci na Państwa sugestie i uwagi.

Nowa wersja oprogramowania Brainfeedback3: wersja - 9.40 oraz nowe gry !

Mam przyjemność przedstawienia nowych gier, które pracują w technice 3D i ich grafika jest zdecydowanie bardziej atrakcyjna aniżeli w poprzednich wersjach(3.01,4.01).Nowych gier jest 10 i bez problemu można dodatkowo wykorzystywać wszystkie poprzednie. Równolegle wraz z nowymi grami......nareszcie dokonano uaktualnienia poprzedniego oprogramowania Brainfeedback tworząc nową wersję 9.40(robocza). Nowa wersja zawiera na wydruku opis nastaw zdefiniowanych pasm  składowych czynności bioelektrycznej : delta, theta....aż po beta2. Charakterystyczne również to, że granice pasm nie muszą już ze sobą bezpośrednio sąsiadować (przykładowo, dawniej Delta 1-3 Hz, Theta=3-8 Hz; teraz można ustawić D=1-3 Hz, Theta=4-7 Hz).

Niestety ograniczono zakres indywidualnych nastaw (zakładka < parametry treningu > ) i mam nadzieję, że jest to przejściowe a nie próba zrezygnowania z tak pożytecznych możliwości, jakimi są indywidualne wybory operanta warunkującego.

Konstruktorzy ALIEN obiecali dalsze modernizacje oprogramowania. W tym zakresie współpracujemy.

                                         Formuła                                                                                         Robot

                                       Elektron                                                                                           Delfiny

                                   Rubik                                                                                                       Kanał

                                       Rzeka                                                                                                    Rakieta

                                       Motyl

Wydruk - nowsze oprogramowania zawierają % prezentację składowych pasm eeg. Tabela pokazuje wyniki prawidłowo przeprowadzonego treningu SMR/Theta, albowiem współczynnik Th/SMR wykazuje trend spadkowy. Mniej pożądany nieznaczny wzrost Beta2, ale tutaj jest to uzasadnione, to pierwszy trening (wcześniej testowe pomiary , ustalenie tzw. "bazy wyjścia" ). Zauważmy bardzo pożądany w tym treningu przyrost  % SMR z 8.3 % do 8.84 %.

Elementarne wymagania sprzętowe do nowej wersji oprogramowania i nowych gier :

- procesor o częstotliwości taktowania  >= 1,8 GHz (najlepiej 2,5-3 GHz)

- karta grafiki, tzw. dwumonitorowa

- 256 MB RAM

- nowa wersja bardzo dobrze pracuje z laptopem o w/w parametrach.

Nowe gry ALIEN, niewątpliwie przyciągają wzrok i uwagę, co widać na poniższym zdjęciu :

 Pierwszy od lewej : inż. Kamil Holub - współwłaściciel ALIEN. Pierwszy od prawej : PhDr Jiri Tyl -Prezydent AAPB-Cz

( w środku......mój Pecet  )

Nowe filtry w Brainfeedback 3.

Konstruktorzy ALIEN wprowadzili  filtry o zdecydowanie lepszych parametrach co do selektywności. Jest  to bardzo istotne, ponieważ w technice neurofeedback nie można wzmacniać niepożądanych pasm ani hamować innych, aniżeli te, które zostały wybrane. To bardzo ważne zadanie spełniają filtry, które muszą mieć "ostre" zbocza wycinające nastawione pasmo z całego widma eeg. Aktualnie zastosowane filtry  mają tłumienność zboczy ok. 20-krotne przy 2- Hz odstrojeniu. Poniżej przedstawiam wyniki własnych pomiarów testujących filtry ALIEN.

Test BrainFeedback 3(program 11.01-3D) 

z użyciem generatora sygnałowego.

( wykonał mgr inż. Jan Lisaj : 2.11.2005.)

Generator może mieć nieznacznie przestawioną skalę częstotliwości - brak kontroli częstotliwości generatora (częstościomierza). Skala częstotliwości generatora x10 w stosunku do skali x1 jest obarczona błędem co było widać na widmie prążków.Amplituda sygnału po przejściu ze skali x1 na skalę x10 też była nieco inna.         

 Poziom szumów przy zwartych wejściach.

wejścia zwarte małą opornością <=1 kOhm

Charakterystyki amplitudowe filtrów.

EEG  Biofeedback firmy ELMIKO.

Śpieszę donieść, że " Polacy nie gęsi i swój neurofeedback mają " . Przyjemna wiadomość, będąca dla wielu 

zaskoczeniem: znana na polskim rynku i nie tylko, firma ELMIKO, podjęła się trudu wdrożenia własnego rozwiązania eeg biofeedback. Nie ukrywam, że jestem merytorycznym konsultantem tego projektu. Od strony programowej, jest to całkowicie dzieło warszawskiej firmy. Osobiście mam cichą nadzieje, że programiści ELMIKO uwzględnią wszystkie moje sugestie tworząc jak dotychczas, niezawodny i przyjazny produkt ku radości wszystkich rodaków.

Obie nowości : ALIEN i ELMIKO  zostały zaprezentowane polskiej grupie neuroterapeutów 7 listopada podczas trwających w Świdnicy dwudniowych Warsztatów Neurofeedback z udziałem  PhDr Jiri Tyla.

Nowe rozwiązania ALIEN  prezentował współwłaściciel ALIEN i konstruktor : inż. Kamil Holub. Serdecznie dziękujemy Panu Kamilowi za jego trud i wysiłek, bowiem specjalnie dla nas przyjechał zainstalować nowe oprogramowanie i osobiście dokonał prezentacji nowych rozwiązań. Został przyjęty bardzo entuzjastycznie i nagrodzony nie milknącymi oklaskami.

To jest szczere i gorące podziękowanie za to co ALIEN  dotychczas wdrożyło w tematyce eeg i neurofeedback.

Prezentacji modułu biofeedback firmy ELMIKO - za przyzwoleniem dyr. Zbigniewa Niedbalskiego - dokonałem osobiście. Na obecnym etapie ELMIKO stworzyło moduł  biofeedback, opcjonalnie  uzupełniający ich dotychczasową ofertę podstawowego jednostanowiskowego aparatu eeg. W najbliższym czasie powstanie 4 kanałowa głowica, która umożliwi oddzielenie się neurofeedback od stanowiska eeg, będąc niezależnym i mobilnym systemem neurofeedback. Kalkulowana cena modułu uzupełniająca dotychczasowe stanowiska eeg  wynosi ok. 5000 zł netto i jest uzależniona konfiguracji bazowego stanowiska. W tej kwocie firma przezbraja bazowy komputer (wymiana karty graficznej) i dodaje dodatkowy 17 calowy monitor.

Niestety, wymagania dla jednostki komputerowej są bardzo wyraźnie zawyżone : Pentium o zegarze >= 3GHz, RAM=256-512 MB.

Wydruk. Dane na wydruku przypadkowe , zarejestrowane z głowicy, do której nie podłączano pacjenta.